KPSS Coğrafya Ders Notları (Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Özellikleri)

 TÜRKİYE'NİN YER ŞEKİLLERİ ve ÖZELLİKLERİ

1. Genel Özellikler

- Türkiye, III. Jeolojik zamanın (Tersiyer) sonları ile IV. Jeolojik zamanda (Kuvaterner) bugünkü görünümünü kazanmıştır. (Türkiye'nin coğrafi yapısı III. ve IV. Jeolojik zaman özelliklerine sahiptir.)

- Yer şekillerinde dağlar, platolar, ovalar ve volkanik araziler ön plandadır.

- Türkiye'nin ortalama yükseltisi 1132 metredir ve bu yükselti değeri ile Türkiye "Yüksek Ülke" özelliğine sahiptir.

- Türkiye'de yükselti batıdan doğuya doğru artar ve dağlar genellikle doğu batı yönlü uzanır.

- Türkiye'de dağların doğu batı yönlü uzanması; ulaşımı zorlaştırır, iklim farklılıklarına ve tarımsal çeşitliliğe kaynak olur. Bunların beraberinde de nüfus dağılımında dengesizlik olmasına neden olur.

 2. Dağlar

2.1. Kıvrım Dağları

- III. Jeolojik zaman (Alp Orojenezi) sonucunda oluşmuştur.

- Türkiye'nin en yaygın dağ grubudur.

- Kuzey Anadolu Dağları: Kaçkar, Canik, Bolu, Ilgaz ve Köroğlu

- Toros Dağları: Bolkar, Aladağlar, Bey Dağları, Nur Dağları

2.2. Kırık Dağlar (Horst)

- Epirojenez hareketleri ve faylanma ile oluşmuş dağlardır.

- Kaz Dağı, Madra Dağı, Yunt Dağı, Bozdağlar ve Aydın Dağları bu dağ çeşidine örneklerdir.

2.3. Volkanik Dağlar

- İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'de görülür.

- İç Anadolu'da bulunan Erciyes, Hasandağı, Melendiz, Karadağ ve Karacadağ,

- Doğu Anadolu'da bulunan Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı,

- Doğu Karadeniz'de bulunan Giresun Dağları 

volkanik dağlara örneklerdir.

3. Platolar

- Akarsuların aşındırması ve yapısal yükselmelere bağlı olarak oluşturulmuştur.

- Türkiye, plato bakımından zengin bir ülkedir.

- İç Anadolu'da bulunan Obruk, Haymana, Cihanbeyli ve Uzunyayla

- Doğu Anadolu'da Erzurum, Kars ve Ardahan 

- Güneydoğu Anadolu'da Gaziantep ve Şanlıurfa

- Ege'de Yazılıkaya, Teke ve Taşeli 

platolara örneklerdir.

4. Ovalar

- Türkiye'de, oluşum şekillerine göre tektonik, delta ve karstik olmak üzere üç ova türü de bulunmaktadır.

- Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Bursa, Iğdır, Erzincan ve Elazığ tektonik ovalara örnek olarak  gösterilebilir.

-   Çukurova (Seyhan - Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Menemen (Gediz), Balat (Büyük Menderes) delta ovalarına örnek  olarak gösterilebilir.

- Tefenni, Kestel ve Elmalı (Akdeniz Bölgesi) Karstik Ovalara örnek olarak gösterilebilir.

5. Karstik Şekiller 

- Kalker, jips ve kaya tuzu gibi çözünür taşların yaygın olduğu yerlerde görülür.

- Özellikle Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır.

- Oba, lapya, dolin, uvala, polye, mağara ve düden bu coğrafi şekillere örneklerdir.

6. Peribacaları ve Özel Yer Şekilleri

- Volkanik tüflerin akarsu ve rüzgar aşındırmasıyla oluşmuştur.

- Nevşehir - Kapadokya Bölgesi en bilinen örneklerdir.

Yer Şekli	Oluşum Şekli	Önemli Örnekler	Özellikleri
Kıvrım Dağları	Orojenez (Alp-Himalaya)	Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar	Türkiye’de en yaygın dağ grubu
Kırık Dağlar (Horst)	Faylanma	Kaz Dağı, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları	Genellikle Ege Bölgesi’nde
Volkanik Dağlar	Volkanizma	Erciyes, Ağrı, Nemrut, Süphan, Hasandağı	İç, Doğu Anadolu ve Karadeniz’de
Platolar	Akarsu aşındırması & epirojenez	Obruk, Haymana, Cihanbeyli, Erzurum-Kars, Gaziantep	Türkiye plato bakımından zengin
Tektonik Ovalar	Fay hatları boyunca	Gediz, Büyük Menderes, Bursa, Erzincan, Iğdır	Tarım ve yerleşim için elverişli
Delta Ovaları	Akarsu biriktirmesi	Çukurova, Bafra, Çarşamba, Menemen	En geniş delta: Çukurova
Karstik Ovalar	Çözünme	Tefenni, Kestel, Elmalı	Akdeniz’de yaygın
Karstik Şekiller	Çözünme ve aşınma	Dolin, Uvala, Polye, Düden, Mağara	Akdeniz Bölgesi karakteristik
Peribacaları	Tüflerin aşındırılması	Kapadokya (Nevşehir)	Turizm açısından önemli