İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ

Bu bölümün başlıkları

1- Türk Adının Anlamları

2- Orta Asya Kültür Merkezleri

3- Türk Göçlerinin nedenleri ve Sonuçları

4- İlk Türk Beylikleri ve Devletleri

5- Kültür ve Medeniyeti (Devlet Yönetimi, Sosyal Hayat, Hukuk, Ordu, Bilim ve Sanat, Din ve İnanış, Müzik, Ekonomi, Yazı-Dil-Edebiyat

1. Türk Adının Anlamları

ÖSYM'nin bilmemizi istediği şekilde;

* Wanbery'e göre "Türemek"

* Doerfor'a göre "Devlete Bağlı Halk

* Kaşgarlı Mahmut'a göre "Olgunluk Çağı"

* İran Kaynaklarında "Güzel İnsan"

* Çin Kaynaklarında "Miğfer"

* Ziya Gökalp'e göre "Kanun, Nizam, Töre"

* Diğer kaynaklara göre "Güçlü, Kuvvetli, Yavuz"

2. Orta Asya Kültür Merkezleri

Kültür Merkezlerinin Farkları

* ANAV: En Eski Kültür Merkezi

* AFANESYOVA: En Eski Türk Kültür Merkezi

* TAGAR: En Gelişmiş Kültür Merkezi

* ANDRONOVA: Türklerin Atalarının Bulunduğu Kültür Merkezi

* KARASUK: Demir Madeninin İlk İşlendiği Yer

* KELTEMİNAR: İlk Kez Yerleşik Yaşama Geçilen Yer

* Türk adı ilk defa Çin yıllıklarında geçmektedir. Türkiye adı ise ilk defa Bizans kaynaklarında geçmektedir.

* Türkiye ifadesi ilk önce Orta Asya için daha sonra da Anadolu için kullanılmıştır.

3. Türk Göçlerinin Nedenleri ve Sonuçları

* Nedenleri

- Kuraklık, kar fırtınaları ve kıtlık

- Çin ve Moğol Baskısı ( Dış Neden)

- Yeni yerler görme isteği

- Türk cihan hakimiyeti ideali

- Boylar arası mücadeleler

- Nüfus artış hızı ve kaynakların azalması

- Hayvan hastalıkları

* Sonuçları

- Türk kültürü geniş alanlara yayıldı.
- Türk tarihinin bir bütün içinde incelenmesi zorlaştı.
- Türklerin dil ve din yapıları değişti.
- Yeni Türk Devletleri kuruldu.

* Bu dönemde Kuzeybatı Afrika'ya bir göç hareketi yok.

4. İlk Türk Beylikleri ve Devletleri

Bu başlığı, anlaşılması daha kolay olması için üç alt başlıkta topladım. Bu ayrıştırma Bilinen ilk Türk boyları ve devletleri bir başlık, Kavimler Göçü sonrası oluşan Türk devletlerini ise Avrupa'da kurulan Türk Devletleri ve Asya'da kurulan Türk Devletleri şeklinde iki ayrı başlık olmak üzere toplam üç alt başlığa ayırdım. Tarihsel sürecin ve hangi devletin ne zaman ve nerede var olduğu daha iyi anlaşılabilir.

4.1. Bilinen İlk Türk Boyu ve Devleti

> İskitler

- Bilinen ilk Türk boyudur.

- Alper Tunga, bilinen ilk hükümdarıdır.

- Tomris Hatun bu boyun bilinen ilk kadın hükümdarıdır.

- Amazon adı verilen kadın savaşçı birlikler yetiştirmiştir.

- Atı evcilleştirmişlerdir ve üzengiyi icad etmişlerdir. Giyim alanında pantolon ve kemeri bulmuşlardır.

- "Bozkır'ın Kuyumcuları" olarak tanındılar.

- Mezarlarına "Balbal" adını verdikleri taşlardan dikerlerdi.

- Hayvan üslubunu kullandılar.

- Günümüz Yakut Türkleri'nin Atalarıdır.

- Alper Tunga ve Şu Destanı adında iki destanları vardır.

> Asya Hun Devleti

- Orta Asya'da kurulan ilk Türk Devleti'dir.

- Kurucusu Teoman'dır (bazı kaynaklarda Tuman olarak geçer) ve başkenti Ötüken'dir.
- En bilinen ve en ünlü hükümdar Mete Han'dır. (! Ötüken, "Kutsal Bölge" ve "Toprak Ana" gibi unvanlara sahiptir.)
- 26 Türk kavmini kendine bağladı. Bu sayede Orta Asya Siyasi Birliğini sağladı.

Metehan Döneminde;

- İlk düzenli kara ordusunu kurumuş ve orduda onlu sistemi bulmuştur.

- Çin'i defalarca yenmiştir, Çin'i vergiye bağlamıştır ancak asimile olmamak için Çin'e yerleşmemiş ve Çin topraklarını sınırlarına katmamıştır.

*Metehan, vatan sevgisinden bahseden ilk Türk hükümdardır.

!> İlk Türk-Çin Antlaşması, Çin ile yapılan Paiteng Savaşı sonrası imzalanan Kuzey Şansi Antlaşmasıdır.
- Kiok zamanından itibaren Çin'e karşı bir özenti hayat başladı.
- Çin entrikaları, halkın itaatsizliği ve boylar arası mücadeleler sonucu ikiye ayrılmıştır.
!> Çiçi kardeşi Hohanyeh'in Çin'e bağlanma teklifini reddetmesi üzerine ikiye ayrıldı. Bu durumu gülünç ve utanç verici bulmuş ve alçaklık olarak nitelendirmiştir.
- Kuzey Hunları Balamir önderliğinde Kavimler Göç'ünü başlatmıştır.

4.2. Kavimler Göçü ve Sonrası Türk Devletleri

> Kavimler Göçü

Asya Hun Devleti'nin dağılması sonrası bir grup Asya'da kalmayı tercih etmiş; diğer grup ise batıya doğru (Avrupa'ya) göç etmeye başlamıştır. Bu göç ile sadece Hunlar yer değiştirmemiştir. Hunlar ile birlikte diğer kavimler de göç etmişlerdir. Göç eden toplulukların çokluğu ve göç edilen coğrafyanın genişliği ile önemli bir gelişme yaşanmıştır.

-Avrupa Hun Devleti kuruldu.

- Türk Kültürü Avrupa'ya yayıldı. (Bu gelişme, Türk Tarihinin incelenmesini ve kaynaklara ulaşmayı zorlaştırdı.)

Kavimler Göçü ile Avrupa'da yaşanan gelişmeler;

- Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı.

- Feodalite (derebeylik) ortaya çıktı.

- Skolastik (dogmatik) düşünce ortaya çıktı. Bu dönemde kilise güçlendi.

- Hristiyanlık yayıldı ve Avrupa'nın günümüz etnik yapısı oluştu.

- İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.

> Avrupa'ya Göç Sonrası Kurulan Türk Devletleri

4.2.1. Avrupa Hun Devleti (374-469)

- Avrupa'da kurulan ilk Türk Devleti'dir.

- Macaristan sınırlarında kurulmuştur ve kurucusu Balamir'dir.

- Uldız döneminde Anadolu'ya ayak basılmıştır.

- Atilla döneminde zirvesine ulaşmıştır.

Atilla Döneminde yaşanan gelişmeler;

-Doğu Roma ve Batı Roma ile mücadele edilmiştir.

- Batı Roma üzerine Galya seferi düzenlenmiş ve Batı Roma baskı altına alınmıştır.

- Batı Roma'nın gücünün kırıldığı düşüncesi hakim olmuştur.

- Doğu Roma ile Margos ve Anatolios Antlaşmaları imzalanmıştır. Bu gelişme ile Doğu Roma vergiye bağlanmıştır.

- Atilla, Roma'nın fethinden vazgeçmiştir. Buna gerekçe olarak da; Papa 1. Leo'nun ricası, Roma'nın kutsal sayılması, Batı Roma'nın gücünün kırıldığına inanılması ve Sasaniler üzerine sefer düzenlenmek istenmesi.

! Avrupa Hun Devleti, Anadolu'ya ilk kez sefer düzenleyen Türk Devleti'dir.

4.2.2. Avarlar (562-805)

- Juan Juan Türkleri ya da Aparlar olarak tanınırlar

- Kurucusu Bayan Han'dır.

- Hem Orta Asya'da hem de Avrupa'da devlet kurmuşlardır.

- 619-626 yılları arasında Sasaniler ile birlikte İstanbul'u kuşatmışlardır. (İstanbul'u kuşatan ilk Türk Devleti'dir.)

- Üzengiyi Avrupa'ya taşımışlardır.

- Frank saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

4.2.3. Uzlar

- Oğuzların Hristiyan koluna "Uz" denir.

- Bizans'ta ücretli askerlik yapmışlardır.

- Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirmişlerdir.

- Günümüzde Gagavuz Türkleri olarak devam etmektedir.

4.2.3. Peçenekler

- Devlet kuramamışlardır, boy halinde yaşamışlardır.

- Bizans'ta ücretli askerlik yaptılar.

- 1071 Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirdiler.

4.2.5. Macarlar

- Kurucuları Arpad'dır.

- Zamanla Hristiyanlaştılar.

- Soylarını Atilla'ya dayandırmışlardır.

- 2008'de Türk Kurultay'ı düzenlemişlerdir.

4.2.6. Bulgar

- Kelime anlamı "Karışık" demektir.

- Zamanla ikiye ayrılmıştır.

- Tuna Bulgarları Hristiyanlığı benimsemiştir; İtil Bulgarları (Volga Bulgarları) İslamiyet'i seçmiştir.

> Tuna Bulgarları;

- Hristiyanlığa Boris Han zamanında geçmişlerdir.

- Çar unvanını kullandılar.

> İtil (Volga) Bulgarları

- Almış Han zamanında İslam'ı kabul ettiler. (İbni Fadlan "Rihle" adlı eserinde bu durumu anlatır.)

- Doğu Avrupa'da (Avrupa'nın Kuzeyinde) Türk-İslam Kültürünün temelini attılar.

4.2.7. Hazarlar

- Kelime anlamı olarak "barış, güven ve serbest dolaşan" gibi anlamları olduğu gibi "yoldan sapan" gibi bir anlamı olduğu söylenmektedir.

- Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk devletidir.

- Kürk yolunu kullandılar.

- Emeviler ile mücadele ettiler.

- Türgişler ile birlikte Emevilere karşı mücadele etmişlerdir.

- Hazz adı verilen yöneticiler görev almıştır.

- Hüküm sürdükleri dönemde "Pax Hazaria" (Hazar Barış Çağı") yaşanmıştır.

- Hakimler Heyeti görev yaptı.

- Polonya'da "Karaim", "Karaçay" veya "Karay Türkleri" olarak bilinir.

! Hazarlar, Türk tarihinde ilk kez ücretli asker almışlardır.

4.2.8. Sibirler (Sabarlar)

- "Yoldan Sapan" anlamına gelmektedr.

- Sibirya'ya isimlerini vermişlerdir.

5. Kültür ve Medeniyet

5.1. Devlet Yönetimi

5.1.1. Hükümdarın Görevleri

- Ordunun başında sefere çıkarlar.

- Yargıya başkanlık ederler ve adaleti sağlarlar.

- Töreleri uygularlar.

- Bağımsızlığı korurlar.

- Kurultay'a başkanlık ederler.

- Açı doyururlar, çıplağı giydirirler. (Bu uygulama günümüzdeki sosyal devlet anlayışına benzer)

Gök Tanrı'nın Hükümdarı Donattığı Yetkiler

Kut Anlayışı Küç (Güç) Ülüş

(Siyasi) (Askeri) (Ekonomik)

* Kut: Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından bir kişiye ve onun ailesine verildiğine inanılan anlayış.

(Veraset sistemi düzenli değildir. Bu durum da taht kavgalarına neden olmuştur.)

* Türk Devletlerinin Hedefleri

- Türk Cihan Hakimiyeti: Tüm dünyayı Türkler yönetsin anlayışıdır.

- Nizam-ı Alem: Dünyayı adalet ile yönetme anlayışıdır.

- Kızıl Elma: Varılacak hedefi belirlemek ve hedefe ulaşıldığında yeni bir hedef belirlemek.

5.1.2.Hükümdar Sembolleri ve Unvanları

> İkili Teşkilat

İslamiyet öncesinde, Türkler devleti doğu ve batı şeklinde iki koldan yönetmektedir. Devletin merkezi Doğu'dadır.

Doğu (Asıl Hakan) - Batı (Yabgu)

* Bu uygulama ilk defa Asya Hunlarında uygulandı.

Kurultay (Tay / Kengeş)

- Günümüz bakanlar kuruludur.

- Bazen danışma organı olarak faaliyet gösterir, bazen de karar organı olarak faaliyet gösterir.

- Kağan yokken Aygucu başkanlık eder.

- Kurultay'da her türlü konu görüşülür.

- Hakan'ı görevden alır.

- Töreler bu mecliste görüşülerek değiştirilebilir.

- Tüm üyelere Toygun adı verilir.

* Hakan, Hatun, Boy Beyleri, komutanlar ve hanedan üyeleri Kurultay'a katılanlardır.

- Diğer meclisler;

> Tabgaçlar: Hazırlar Meclisi

> Hazarlar: İhtiyarlar Meclisi

> Peçenekler: Komenton

> Tuna Bulgarları: Millet Meclisi

> Avrupa Hunları: Seçkinler Meclisi

5.1.3. Devlet Görevlileri

5.2. Sosyal Hayat

* Anneye "Ög", babaya "Kong" denir.

* Monogami tipi evlilik vardır.

* Düğünlere törün denir.

* Halk eğlencelerine şölen adı verilir.

* Nevruz kutlanır.

* İçeceklere kımız adı verilir.

* Halkın kaldığı çadırlara yurt adı verilir.

İslamiyet öncesi Türk sosyal yapısı en özelden en genele (en küçük yapıdan en büyük yapıya);

Oguş < Urug < Boy < Budun < İl şeklinde sıralanmaktadır.

Aile < Sülale < Boy < Millet < Devlet şeklinde sıralanmaktadır.

5.3. Hukuk

- Sözlü hukuk kurallarına "Töre" adı verilir.

- Törelerin oluşmasında;

* Kut anlayışı,

* Hakanlar tarafından konulan yasalar,

* Kurultay'da alınan kararlar,

* Gelenek ve görenekler

etkili olmuştur.

! Hakan'ın isteği ve Kurultay'ın kararı ile töreler değişebilir. Ancak, adalet (Könilik), iyilik (Uzlık), tüzlük (Eşitlik) ve kişilik (İnsanlık) gibi değişmeyen maddeler vardır.

* Mahkemeye "Yargı", başkanına "Yargıcı" denir.

* Hapis cezası 10 günü geçmez.

* İdam belirli suçlarda uygulanır.

! Devletin toplum ile görev ve sorumluluklarını bildiren yazısız sözleşmelere "Tüz" adı verilir.

5.4.Ordu

- Savaş zamanı herkes askerdir.

- Askerlik ücretsizdir. (Hazarlar hariç)

- Mete Han'ın tahta çıkış tarihi m.ö. 209, Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yılı olarak kutlanır.

! İslam öncesi ordularında düşmanın durumunun öğrenilmesi amacıyla gönderilen keşif birliklerine "Yelme" adı verilir.

* Türkler, dünyayı en çok askeri alanda etkiledi.

* Orduda onluk sistemi buldular.

On Bin	Tümen	Tümen Başı
Bin	Tabur	Binbaşı
Yüz	Bölük	Yüzbaşı
On Bin	Takım	Onbaşı

* Et Konservesi

* Üzengi

* Ceket ve Pantolon

* Savaş taktikleri

! Orduda askere "Sü" adı verilir.

! Komutana "Tarkan" denir. Ordu komutanına "Subaşı" adı verilir.

5.5. Bilim, Sanat ve Spor

Bilim

- Matematik, tıp, astronomi ve eczacılık ile uğraşılmıştır.

- Türklerin bilimle uğraştığının kanıtı, takvim yapmalarıdır.

- Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler;

* 12 Hayvanlı Türk Takvimi

* Hicri Takvim

* Celali Takvim

* Rumi Takvim

* Miladi (Gregoryen) Takvim

* Hicri Takvim

! Hicri takvim, Türkler'in kullandığı tek Ay esaslı takvimdir. Diğer takvimler Güneş esaslı takvimdir.

Sanat

- Dokumacılık

- Çadırcılık

- Kilim ve Halıcılık

- Madencilik (Altın Elbiseli Adam)

- Minyatür

- Heykel (Balballarla başlamıştır)

- Resim

- Ahşap işlemeciliği / oymacılığı

- Fresko (Duvar Resmi)

! Fresko, yaş sıva ile yapılan resim.

Spor

- Yaya koşucularına "Seğirtme" denir.

- Tepük adı verilen bir oyun oynanmaktadır.

- Kuraş (güreş) vardır.

- Gök börü, Kız börü, Çevgen, Cirit gibi mızrak oyunları vardır.

! 48 taşla oynanan zeka oyununa "Mangala" denir.

5.6. Din ve İnanış

Türkler, göçebe bir hayat sürmüş ve yerleşik hayata geç geçmiştir. Göçebeliklerinden dolayı birçok toplumla karşılaşmış ve bu toplumların dinlerinden ve inanç sistemlerinden etkilenmiştir.

Dinler

- Gök Tanrı

- Şamanizm

- Hristiyanlık

- Budizm

- Musevilik

- Maniheizm

- İslamiyet

İnanışlar

- Atalar Kültü

- Doğalar Kültü

- Yer - Su - Gök

- Totemizm

Kavramlar

Yuğ	Cenaze Töreni
Kurgan	Mezar
Balbal	Mezar Taşı
Eşük	Kefen
Kam	Din Adamı
Tanu	Cehennem
Uçmağ	Cennet
Kült	İnanç

! Yuğ adı verilen Cenaze Töreni'nin olması ölümden sonra yaşam inancının göstergesi değildir.

5.7. Müzik
5.8. Ekonomi
5.9. Yazı - Dil - Edebiyat

Bu başlığa ait defter notlarına buradan ulaşabilirsiniz.

KPSS Tarih Ders Notları (İslamiyet Öncesi Türk Tarihi - Kültür ve Medeniyet)